Cái Tôi Dàn Dựng

Mấy tuần trước, trong lúc dọn dẹp nhà kho của mẹ, tôi tìm thấy một chiếc hộp cũ đựng những tấm ảnh đã ngả màu. Giữa những khuôn mặt thân quen, có một tấm hình chụp tôi năm nào, có lẽ là hồi cấp ba. Tôi đang đứng cạnh một cây đàn piano, mặc một chiếc áo len trông thật ngớ ngẩn và cười một nụ cười gượng gạo, mái tóc thì tệ không thể tả. Tôi nhìn chằm chằm vào cậu bé trong ảnh, cố gắng tìm kiếm một tia kết nối, một chút gì đó của con người tôi bây giờ trong đôi mắt xa lạ ấy. Nhưng chẳng có gì. Cứ như thể tôi đang nhìn một người hoàn toàn khác, một phiên bản nháp của chính mình đã bị lãng quên từ lâu. Bức ảnh khiến tôi trăn trở. Cái hình ảnh về con người chúng ta được tạo ra như thế nào? Nó được định hình bởi khoảnh khắc, bởi ánh sáng trong căn phòng, hay bởi những câu chuyện ta tự kể cho mình nghe về bản thân? Và một khi hình ảnh đó đã thành hình, liệu ta có thể thay đổi nó không?

Câu hỏi này không hề đơn giản. Chúng ta muốn tin vào sự bền vững của bản ngã, rằng có một "cái tôi" đích thực tồn tại bất biến qua thời gian. Thế nhưng, cuộc sống lại không ngừng cho thấy điều ngược lại. Nhà lý thuyết truyền thông người Pháp, Juliette Dubois, trong cuốn sách mang tính bước ngoặt của bà, Cái Tôi Dàn Dựng (The Curated Self), cho rằng trong thời đại kỹ thuật số, chúng ta đã trở thành những người quản lý cho chính hình ảnh của mình. Bà giới thiệu thuật ngữ l'image projetée—tức là "hình ảnh được trình chiếu"—để mô tả cách chúng ta cẩn thận lựa chọn ánh sáng, góc máy và bộ lọc cho cuộc đời mình trước khi phát nó lên sân khấu của mạng xã hội. Theo Dubois, chúng ta không còn "sống" một cách đơn thuần, mà là đang "trình diễn" cuộc sống. Chúng ta cắt bỏ những khoảnh khắc vụng về, làm mờ đi những thất bại, và chỉ khuếch đại những thành công. Kết quả là một hình ảnh được đánh bóng kỹ lưỡng, rực rỡ nhưng lại phẳng lặng một cách đáng lo ngại.

Nhưng đó không phải là toàn bộ câu chuyện. Triết gia Alan Beckwith, trong cuốn sách trầm ngâm hơn của ông, Hình Ảnh Toàn Vẹn (The Integrated Image), lại đưa ra một quan điểm đối lập. Ông cho rằng việc theo đuổi một hình ảnh hoàn hảo, không tì vết chính là một cái bẫy. Đối với Beckwith, một cái tôi vững chãi không được tạo ra bằng cách loại bỏ bóng tối, mà bằng cách tích hợp nó. Ông lập luận rằng hình ảnh thực sự của chúng ta không phải là một bức ảnh chân dung được chiếu sáng hoàn hảo trong studio, mà giống một bức ảnh ghép được tạo nên từ vô số điểm ảnh—cả sáng lẫn tối. Những thất bại, những nỗi đau, những hối tiếc; đây không phải là những khiếm khuyết cần che giấu. Chúng chính là những điểm ảnh tối tạo nên chiều sâu và sự tương phản, giúp cho những điểm ảnh sáng thực sự tỏa sáng. Nếu không có bóng tối, Beckwith viết, hình ảnh của chúng ta sẽ chỉ là một mặt phẳng vô hồn.

Tôi đã dành nhiều năm đầu trong sự nghiệp của mình để theo đuổi cái mà Dubois gọi là l'image projetée. Tôi là một nhiếp ảnh gia cho người nổi tiếng, và công việc của tôi là tạo ra những hình ảnh hoàn hảo. Tôi điều khiển ánh sáng để che đi mọi khuyết điểm, để làm cho những người vốn đã xinh đẹp lại càng trở nên siêu thực. Tôi đã thành công. Tên của tôi gắn liền với sự hào nhoáng, với những ngôi sao hàng đầu, và trong một thời gian, tôi đã nghĩ đó chính là hình ảnh mà mình mong muốn. Nhưng rồi tôi nhận ra rằng, khi chỉ tập trung vào việc tạo ra một hình ảnh lung linh cho người khác, chính hình ảnh của tôi lại trở nên trống rỗng. Tôi được biết đến vì những người tôi chụp, chứ không phải vì con người tôi.

Và thế là, tôi quyết định thay đổi nguồn sáng. Tôi bắt đầu dành thời gian cho các dự án nhân đạo, chụp ảnh những người vô gia cư, những nạn nhân của thiên tai, những người sống ở rìa xã hội. Ánh sáng ở những nơi đó không hề mềm mại hay được kiểm soát. Nó trần trụi, gay gắt, và thường không khoan nhượng. Nó phơi bày những vết sẹo và nếp nhăn thay vì che giấu chúng. Nhưng qua công việc đó, tôi đã tìm thấy một điều gì đó thật hơn. Bằng cách chấp nhận những "điểm ảnh tối" trong câu chuyện của người khác, hình ảnh của chính tôi bắt đầu có được chiều sâu. Tôi nhận ra Beckwith đã đúng. Một cuộc đời được định nghĩa không phải bởi sự vắng mặt của bóng tối, mà bởi cách chúng ta chọn để sống chung với nó.

Suy cho cùng, có lẽ chúng ta vừa là nhiếp ảnh gia vừa là đối tượng của chính mình. Chúng ta có quyền năng và cả trách nhiệm để lựa chọn ánh sáng mà mình muốn bước vào. Ta có thể, và nên, cẩn thận lựa chọn những gì mình tiếp nhận—như việc bỏ theo dõi những tài khoản mạng xã hội mang lại cảm giác ghen tị hay tức giận, cũng giống như một nhiếp ảnh gia chọn một chiếc đèn dịu nhẹ thay vì một chiếc đèn flash gay gắt. Đó là hành động tự bảo vệ đầy khôn ngoan. Nhưng sự khôn ngoan thực sự còn nằm ở việc nhận ra rằng ta không thể kiểm soát mọi nguồn sáng. Sẽ có những lúc ánh sáng thật khắc nghiệt, những bóng tối không mời mà tới. Chúng ta không thể xóa bỏ những pixel tối đó khỏi bức chân dung cuộc đời mình. Chúng là một phần của câu chuyện, một phần của con người chúng ta. Chúng là thứ mang lại cho chúng ta sự trọn vẹn. Và hình ảnh cuối cùng, cái di sản mà ta để lại, sẽ được định hình bởi toàn bộ quang phổ ánh sáng đó. Vậy câu hỏi cuối cùng dành cho mỗi chúng ta là:

Bạn muốn họ thấy điều gì?