Có một giấc mơ theo mình suốt những năm làm nghề chụp ảnh. Mình tỉnh dậy, và cái ba lô đựng máy ảnh biến mất. Mỗi lần như vậy, mình bật dậy giữa đêm, người đầy mồ hôi, tim đập hoảng loạn. Mất máy là mất hết — mất những tấm ảnh đẹp, mất công việc, mất luôn cái cớ để mình tin mình không vô dụng trên đời.
"Mình sẽ là ai khi mình không thể chụp?"
Câu hỏi đó, mình tránh trả lời trong nhiều năm.
Mười hai năm cầm máy. Mình rời nhà với hai cái ba lô — một đựng quần áo, một đựng máy ảnh — lên Đà Lạt, không biết đêm đó ngủ ở đâu. Học chụp từ con số gần bằng không. Mượn tiền mua cái ống kính đầu tiên. Rồi cứ thế đi chụp đám cưới, hết mùa này sang mùa khác. Đứng giữa ngày vui nhất của người khác, mà đầu mình ở đâu đó — lo ảnh không đẹp, lo khách không ưng, lo mùa sau không ai gọi. Chụp cái đẹp suốt mười hai năm, mà ít khi nào mình thật sự đứng yên để nhìn thấy nó.
Rồi nghề đi qua thời của nó. Những người anh em tâm huyết với nghề lần lượt rẽ sang đường khác. Mình cũng buông máy xuống. Đi một quãng, rồi trở về. Về lại mà như người khách lạ trong chính đời cũ của mình.
Những việc nhỏ
Mình bắt đầu làm việc cho chính mình. Nghe thì tự do. Mà hoá ra, tự do kiểu đó nghĩa là một mình ôm hết: trả lời tin nhắn, đặt lịch, dời lịch, xuất file, đổi tên file, lưu chỗ này, chép qua chỗ kia. Sáng mở máy với một việc mình thật sự muốn làm, tối tắt máy mà việc đó vẫn còn nguyên. Không ai la mình. Không ai giao việc cho mình. Vậy mà mình vẫn chìm. Chìm trong chính những việc nhỏ của mình.
Có một dạo, mình ngồi viết kế hoạch cho cả năm. Viết xong thấy yên tâm lắm. Hai tuần sau, không nhớ mình đã viết gì.
Rồi mình thử một cách khác. Nhỏ hơn nhiều. Mỗi tuần, mình chọn một thứ để thử — chỉ một thôi. Một tuần dậy sớm viết. Một tuần đi bộ mỗi chiều. Một tuần không lên kế hoạch gì hết, chỉ làm theo cái gì kéo mình. Cuối tuần ngồi nhìn lại: cái gì nhẹ, cái gì nặng, cái gì mình muốn giữ. Có tuần hỏng. Không sao. Tuần sau thử cái khác.
Mình gọi đó là thử nghiệm. Nó không hứa hẹn gì hết. Nó chỉ đưa mình một câu hỏi đủ nhỏ để sống cùng trong bảy ngày. Và lạ — sống kiểu đó, mình lại thấy mình có mặt trong đời mình nhiều hơn bất cứ bản kế hoạch nào từng cho.
Hai mặt của một tờ giấy
Những việc nhỏ thì vẫn còn đó, không tự biến đi. Nên mình ngồi xây mấy hệ thống AI nhỏ — để máy nhớ giùm mình, soạn giùm mình, trả lời giùm những thứ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Không phải để làm được nhiều hơn. Mà để cái phần khiến mình thấy mình đang sống — viết, đi, ngồi nghe người khác kể chuyện — không bị nuốt mất bởi phần còn lại.
Mỗi tháng, mình tổ chức một buổi đi bộ và kể chuyện. Những người chưa quen đi cạnh nhau một quãng, rồi ngồi xuống thành vòng tròn. Có người kể. Có người chỉ ngồi nghe. Vậy thôi, mà có những điều được nói ra lần đầu tiên sau nhiều năm giữ kín. Mình cũng đang viết lại những năm tháng của mình thành một cuốn sách — chậm, từng bài một. Không phải vì cần. Mà vì, như có lần mình từng viết, "bỗng dưng muốn làm cái gì đó, để thấy mình đang sống."
Bây giờ, mình sống đời thử nghiệm một cách công khai. Thử cái gì, hỏng chỗ nào, học được gì — mình kể lại hết, không tô màu. Công việc và đời sống ở nhà không còn là hai thế giới tách rời. Chúng là hai mặt của cùng một tờ giấy: cái mình thử trong bếp, trên đường đi bộ, trong vòng tròn kể chuyện, cũng chính là cái mình mang vào việc làm ăn. Có lẽ trước giờ nó vẫn vậy, chỉ là mình mới chịu nhìn.
Cái máy ảnh giờ vẫn nằm trên kệ. Lâu lâu mình cầm nó lên, đi chụp một buổi sáng có sương. Không vì ai gọi. Giấc mơ mất ba lô, lâu rồi không thấy ghé.
Ban ngày, mình xây hệ thống AI cho những người làm việc một mình — việc mình làm ở đây.